Publish Date: Wed, 30 Sep 2026 (12:01 IST)
Updated Date: Wed, 30 Sep 2026 (12:02 IST)
હિન્દુ ધર્મમાં પિતૃઓની આત્માની શાંતિ અને તેમને મોક્ષ અપાવવા માટે શ્રાદ્ધ અને પિંડદાનનું વિશેષ મહત્ત્વ છે. ધાર્મિક માન્યતાઓ અનુસાર, દેશમાં કેટલાંક એવા પવિત્ર ‘મોક્ષ તીર્થ’ છે, જ્યાં પિંડદાન કરવાથી પૂર્વજોને જન્મ-મરણના બંધનમાંથી મુક્તિ મળે છે.
સામાન્ય રીતે ગયા, બ્રહ્મકપાલ, કાશી, પ્રયાગરાજ, હરિદ્વાર, પુષ્કર અને મેઘંકર જેવા અનેક પવિત્ર સ્થળોનો પોતાનો સમૃદ્ધ પૌરાણિક ઇતિહાસ છે અને અહીં શ્રાદ્ધ કર્મ કરવામાં આવે છે. જોકે, ધાર્મિક માન્યતાઓમાં ગયા અને બ્રહ્મકપાલને મોક્ષપ્રાપ્તિ માટે અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે. ચાલો જાણીએ ભારતનાં 15 મુખ્ય અને પવિત્ર સ્થળો વિશે, જ્યાં તર્પણ અને પિંડદાન કરવું અત્યંત પુણ્યદાયી અને ફળદાયી માનવામાં આવે છે.
સનાતન ધર્મનાં શાસ્ત્રો અનુસાર, શ્રાદ્ધ કર્મ માટે ઘર, ગૌશાળા, પવિત્ર નદીનો કિનારો, સંગમ, તીર્થ, પ્રયાગ, કુશાવર્ત, પુષ્કર, ગયા તથા બ્રહ્મકપાલી (બદરીકાશ્રમ)ને ક્રમશઃ વધુ મહત્ત્વપૂર્ણ માનવામાં આવ્યાં છે.
1. ગયા (બિહાર)
ગયાજીને સનાતન ધર્મમાં પિતૃમુક્તિ અને તર્પણ માટેનું અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ તીર્થ માનવામાં આવે છે. પૌરાણિક માન્યતા અનુસાર, અહીં ગયાસુર નામના અસુરે ભગવાન વિષ્ણુની કઠોર તપસ્યા કરીને એવું વરદાન મેળવ્યું હતું કે જે પણ વ્યક્તિ તેના પવિત્ર શરીર પર પિંડદાન કરશે, તેના પૂર્વજોને નરકની યાતનાઓમાંથી મુક્તિ મળશે અને તેમને સીધા વૈકુંઠ અથવા સ્વર્ગલોકની પ્રાપ્તિ થશે.
ફલ્ગુ નદીના કિનારે અને વિષ્ણુપદ મંદિરના પ્રાંગણમાં આવેલી વિવિધ વેદીઓ પર કરવામાં આવતું પિંડદાન પિતૃઓને જન્મ-મરણના ચક્ર અને પાપોમાંથી મુક્તિ અપાવી પરમ શાંતિ પ્રદાન કરે છે, એવી ધાર્મિક માન્યતા છે.
2. બ્રહ્મકપાલ (ઉત્તરાખંડ)
ઉત્તરાખંડમાં બદરીનાથ ધામના મુખ્ય મંદિરથી થોડે જ અંતરે અલકનંદા નદીના પવિત્ર કિનારે આવેલું ‘બ્રહ્મકપાલ’ શ્રાદ્ધ કર્મ માટે અત્યંત સિદ્ધ અને દુર્લભ સ્થળ માનવામાં આવે છે.
ધાર્મિક ગ્રંથો અને માન્યતાઓ અનુસાર, જો કોઈ કારણસર પિતૃઓને ગયા અથવા દેશના અન્ય કોઈ તીર્થમાં મુક્તિ ન મળી હોય, તો બ્રહ્મકપાલમાં પિંડદાન કરવાથી તેમને મોક્ષ મળે છે.
માન્યતા છે કે અહીં ભગવાન શિવને બ્રહ્મહત્યાના પાપમાંથી મુક્તિ મળી હતી. કહેવાય છે કે બ્રહ્માજીનું પાંચમું મસ્તક કપાયા બાદ તેનો કપાલનો ભાગ અહીં પડ્યો હતો.
બ્રહ્મકપાલમાં એક વખત વિધિપૂર્વક પિંડદાન કરી લીધા બાદ ફરી અન્ય કોઈ સ્થળે શ્રાદ્ધ અથવા તર્પણ કરવાની જરૂર રહેતી નથી, એવી કેટલીક ધાર્મિક માન્યતાઓ પ્રચલિત છે.
બ્રહ્મકપાલી: અંતિમ શ્રાદ્ધની પરંપરા
ઘણીવાર લોકોમાં એવી ગેરસમજ હોય છે કે ગયામાં શ્રાદ્ધ કર્યા બાદ નિત્ય તર્પણ અથવા વાર્ષિક શ્રાદ્ધ ન કરવું જોઈએ. જોકે, કેટલીક શાસ્ત્રીય માન્યતાઓ અનુસાર, ગયા શ્રાદ્ધ પછી પણ બદરીકાશ્રમ સ્થિત ‘બ્રહ્મકપાલી’માં અંતિમ શ્રાદ્ધ કરવાની પરંપરા છે.
માન્યતા અનુસાર, બ્રહ્મકપાલીમાં શ્રાદ્ધ કર્યા પછી અન્ય કોઈ સ્થળે, ગયા સહિત, ફરી પિંડદાનાત્મક શ્રાદ્ધ કરવામાં આવતું નથી.
સનત્કુમાર સંહિતામાં આ સંદર્ભે નીચેનો શ્લોક ટાંકવામાં આવે છે:
શિરઃકપાલં યત્રૈત્તપપાત બ્રહ્મણઃ પુરા।
તત્રૈવ બદરીક્ષેત્રે પિંડં દાતું પ્રભુઃ પુમાન્।।
મોહાદ્ ગયાયાં દદ્યાદ્યઃ પિતૃન્ પાતયેત્ સ્વકાન્।
લભતે ચ તતઃ શાપં નારદૈતન્મયો દિતમ્।।
ભાવાર્થ: ધાર્મિક માન્યતા અનુસાર, બદરીક્ષેત્ર એટલે કે બ્રહ્મકપાલીમાં પિંડદાન કરવા સક્ષમ વ્યક્તિ જો મોહવશ થઈને ત્યારબાદ ગયામાં પિંડદાન કરે છે, તો તે પોતાના પિતૃઓનું અધઃપતન કરાવે છે અને તેમના શાપનો ભાગી બને છે, એવું આ શ્લોકના ભાવાર્થમાં જણાવવામાં આવે છે.
કેટલીક પરંપરાઓમાં ગયામાં શ્રાદ્ધ કર્યા પછી બ્રહ્મકપાલીમાં શ્રાદ્ધ કરવાનું મહત્ત્વ દર્શાવવામાં આવ્યું છે. જોકે, આ ધાર્મિક વિધિઓ અંગે વિવિધ સંપ્રદાયો અને પરંપરાઓમાં માન્યતાઓ અલગ હોઈ શકે છે.
પાંડવોએ પણ પોતાના સ્વજનોની આત્માની શાંતિ માટે અહીં પિંડદાન કર્યું હતું, એવી પૌરાણિક માન્યતા છે. પુરાણોમાં આ સ્થળને મહાન તપસ્વીઓ અને પવિત્ર આત્માઓ સાથે જોડવામાં આવ્યું છે. શ્રીમદ્ ભાગવત પુરાણ સંબંધિત ધાર્મિક માન્યતાઓ અનુસાર, અહીં સૂક્ષ્મ સ્વરૂપે મહાન આત્માઓનો વાસ છે. બ્રહ્મકપાલીમાં કરવામાં આવતા પિંડદાનને કેટલીક પરંપરાઓમાં અંતિમ પિંડદાન માનવામાં આવે છે.
શ્રાદ્ધ કર્મ માટેનાં અન્ય મહત્ત્વપૂર્ણ સ્થળો
3. બદરીનાથ (ઉત્તરાખંડ)
અહીં નારાયણ શિલા પર પિંડદાન કરવાનું વિશેષ ધાર્મિક મહત્ત્વ છે. માન્યતા અનુસાર, અહીં પિંડદાન કરવાથી પિતૃઓને મોક્ષની પ્રાપ્તિ થાય છે.
4. વારાણસી (ઉત્તર પ્રદેશ)
વારાણસીના પિશાચમોચન કુંડમાં ત્રિપિંડી શ્રાદ્ધ કરવામાં આવે છે. ધાર્મિક માન્યતા અનુસાર, અહીં શ્રાદ્ધ કરવાથી પ્રેતબાધા અને અકાળ મૃત્યુ સાથે જોડાયેલા દોષોમાંથી મુક્તિ મળે છે.
5. પ્રયાગરાજ (ઉત્તર પ્રદેશ)
ત્રિવેણી સંગમ પર પિંડદાન અને તર્પણ કરવાનું વિશેષ મહત્ત્વ છે. ધાર્મિક માન્યતા અનુસાર, અહીં શ્રાદ્ધ કરવાથી પાપોમાંથી મુક્તિ અને સ્વર્ગલોકની પ્રાપ્તિ થાય છે.
6. હરિદ્વાર (ઉત્તરાખંડ)
હર કી પૌડી અને સપ્તગંગા જેવા પવિત્ર સ્થળોએ પિતૃઓ માટે તર્પણ અને મુક્તિ સંબંધિત ધાર્મિક વિધિઓ કરવામાં આવે છે.
7. દ્વારકા (ગુજરાત)
ગોમતી નદીના કિનારે આવેલા ગોમતી ઘાટ અને દ્વારકાના અન્ય પવિત્ર ઘાટો પર શ્રાદ્ધ કરવામાં આવે છે. માન્યતા અનુસાર, અહીં પિંડદાન કરવાથી પિતૃમુક્તિ મળે છે.
8. પિંડારક (ગુજરાત)
દ્વારકા નજીક આવેલું પિંડારક પિતૃઓ માટે શ્રાદ્ધ અને પિંડદાન સાથે જોડાયેલું પવિત્ર સ્થળ છે. અહીં પિતૃઓની શાંતિ માટે ધાર્મિક વિધિઓ કરવામાં આવે છે.
9. પુરી (ઓડિશા)
જગન્નાથ ધામના સ્વર્ગદ્વાર અને સમુદ્રકિનારે પિતૃઓ માટે શ્રાદ્ધ અને પિંડદાન કરવામાં આવે છે. ધાર્મિક માન્યતા અનુસાર, અહીં શ્રાદ્ધ કરવું પુણ્યદાયી છે.
10. ઉજ્જૈન (મધ્ય પ્રદેશ)
ક્ષિપ્રા નદીના કિનારે આવેલું સિદ્ધવટ પિતૃકાર્ય માટે જાણીતું છે. અહીં શ્રાદ્ધ, તર્પણ અને પિંડદાન કરવામાં આવે છે.
11. લોહાર્ગલ (રાજસ્થાન)
લોહાર્ગલના સૂરજકુંડમાં મુખ્યત્વે અસ્થિ વિસર્જન અને પિતૃઓની મુક્તિ માટેની ધાર્મિક વિધિઓ કરવામાં આવે છે.
12. નાશિક (મહારાષ્ટ્ર)
ગોદાવરી નદીના કિનારે આવેલા પવિત્ર ઘાટો પર તર્પણ અને શ્રાદ્ધ કરવાની પરંપરા છે. અહીં પિતૃઓની આત્માની શાંતિ માટે ધાર્મિક વિધિઓ કરવામાં આવે છે.
13. મેઘંકર (મહારાષ્ટ્ર)
મેઘંકર ખાતે પેનગંગા નદીના કિનારે પિતૃઓની શાંતિ માટે શ્રાદ્ધ અને અન્ય ધાર્મિક વિધિઓ કરવામાં આવે છે, એવી માન્યતા છે.
14. લક્ષ્મણ બાણ (કર્ણાટક)
અહીં આવેલા લક્ષ્મણ કુંડમાં શ્રાદ્ધ કર્મ કરવામાં આવે છે. ધાર્મિક માન્યતા અનુસાર, ભગવાન શ્રીરામે અહીં પોતાના પિતૃઓ માટે શ્રાદ્ધ કર્યું હતું.
15. પુષ્કર (રાજસ્થાન)
પુષ્કરની પ્રાચીન અને પવિત્ર સરોવરના ઘાટો પર પિતૃઓ માટે તર્પણ અને શ્રાદ્ધ કર્મ કરવામાં આવે છે. આ સ્થળ પિતૃકાર્ય માટે મહત્ત્વપૂર્ણ તીર્થ માનવામાં આવે છે.
