Publish Date: Wed, 27 May 2026 (11:44 IST)
Updated Date: Wed, 27 May 2026 (11:53 IST)
ભારતના સૌથી પ્રખ્યાત મંદિરોમાંનું એક વિશ્વ પ્રસિદ્ધ સબરીમાલા મંદિર છે. અહીં દરરોજ લાખો લોકો દર્શનાર્થે આવે છે. તાજેતરમાં જ સુપ્રીમ કોર્ટે સબરીમાલા મંદિરમાં મહિલાઓના પ્રવેશ પરનો પ્રતિબંધ ઉઠાવી લીધો હતો. લગભગ 800 વર્ષ જૂના આ મંદિરમાં લાંબા સમયથી એવી માન્યતા હતી કે મહિલાઓને અંદર જવા દેવી જોઈએ નહીં. આ માટે અનેક કારણો આપવામાં આવ્યા હતા. ચાલો આ મંદિરના ઇતિહાસ અને સ્થિતિ વિશે જાણીએ.
અયપ્પા કોણ હતા?
1. ભગવાન અયપ્પાના પિતા શિવ છે અને માતા મોહિની છે. વિષ્ણુનું મોહિની સ્વરૂપ જોઈને ભગવાન શિવનું સ્ખલન થયું. તેમના વીર્યને પારો કહેવામાં આવતું હતું, અને આ વીર્યમાંથી સસ્તવ નામનો પુત્ર જન્મ્યો હતો, જે દક્ષિણ ભારતમાં અયપ્પા તરીકે ઓળખાતો હતો. શિવ અને વિષ્ણુથી જન્મેલા હોવાથી તેમને "હરિહરપુત્ર" કહેવામાં આવે છે. ભગવાન અયપ્પાને અયપ્પન, શાસ્ત્ર અને મણિકંઠ નામથી પણ ઓળખવામાં આવે છે. દક્ષિણ ભારતમાં તેમના અનેક મંદિરો છે, જેમાંથી એક સબરીમાલા છે. તેને દક્ષિણનું તીર્થસ્થાન પણ કહેવામાં આવે છે.
ધાર્મિક દંતકથા અનુસાર, સમુદ્ર મંથન દરમિયાન, ભગવાન શિવ ભગવાન વિષ્ણુના મોહિની સ્વરૂપથી મોહિત થયા હતા, અને પરિણામે, એક બાળકનો જન્મ થયો હતો, જેને તેમણે પંપા નદીના કિનારે ત્યજી દીધો હતો. રાજા રાજશેખરએ 12 વર્ષ સુધી બાળકને ઉછેર્યું. બાદમાં, અયપ્પા, જે તેની માતા માટે સિંહણ પાસેથી દૂધ લેવા જંગલમાં ગયો હતો, તેણે મહિષા રાક્ષસનો પણ વધ કર્યો.
2. દંતકથા છે કે અયપ્પાના માતાપિતાએ તેમના ગળામાં ઘંટડી બાંધ્યા પછી તેમને ત્યજી દીધા હતા. પંડલમના રાજા રાજશેખર અયપ્પાને પોતાના પુત્ર તરીકે ઉછેર્યા હતા. જોકે, ભગવાન અયપ્પા આ પરિસ્થિતિથી નારાજ થયા હતા અને ત્યાગ પ્રાપ્ત કર્યા પછી, મહેલ છોડી દીધો હતો. કેટલાક પુરાણોમાં, અયપ્પા સ્વામીને શાસ્ત્રનો અવતાર માનવામાં આવે છે.
અયપ્પા સ્વામીનું ચમત્કારિક મંદિર:
અયપ્પા સ્વામીનું પ્રખ્યાત મંદિર ભારતના કેરળ રાજ્યના સબરીમાલામાં આવેલું છે. ભગવાન શિવને સમર્પિત આ મંદિરમાં વિશ્વભરના લોકો દર્શન કરવા આવે છે. મકરસંક્રાંતિની રાત્રે, આ મંદિરની નજીક ઘોર અંધારામાં એક પ્રકાશ સમયાંતરે દેખાય છે. દર વર્ષે વિશ્વભરના લાખો ભક્તો આ પ્રકાશને જોવા માટે આવે છે. સબરીમાલાનું નામ શબરી પરથી રાખવામાં આવ્યું છે, એ જ શબરી જેણે ભગવાન રામને વાસી ફળો ખવડાવ્યા હતા, અને જેમને રામે તેમને નવધ-ભક્તિના સિદ્ધાંતો શીખવ્યા હતા.
એવું કહેવાય છે કે જ્યારે પણ આ પ્રકાશ દેખાય છે, ત્યારે એક અવાજ સંભળાય છે. ભક્તો માને છે કે આ ભગવાન દ્વારા પ્રગટાવવામાં આવેલ દિવ્ય પ્રકાશ છે. મંદિર વ્યવસ્થાપનના પૂજારીઓના મતે, મકર જ્યોતિ એ મકર મહિનાના પહેલા દિવસે આકાશમાં દેખાતો એક ખાસ તારો છે. એવું કહેવાય છે કે અયપ્પાએ શૈવ અને વૈષ્ણવો વચ્ચે એકતા સ્થાપિત કરી હતી. તેમણે પોતાનું લક્ષ્ય પૂર્ણ કર્યું અને સબરીમાલામાં દૈવી જ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યું.
આ મંદિર પશ્ચિમ ઘાટમાં સહ્યાદ્રી પર્વતમાળામાં આવેલું છે. અહીં પહોંચવા માટે ગાઢ જંગલો, ઉંચી ટેકરીઓ અને વિવિધ પ્રાણીઓને પાર કરવાની જરૂર પડે છે, તેથી કોઈ પણ અહીં લાંબા સમય સુધી રહેતું નથી. મુલાકાત માટે એક ચોક્કસ ઋતુ અને સમય હોય છે. જે લોકો અહીં યાત્રા માટે આવે છે તેઓએ એકતાલીસ દિવસ માટે કઠોર વ્રત (ઉપવાસ વિધિ)નું પાલન કરવું જોઈએ. ભક્તોને ઓક્સિજનથી લઈને પ્રસાદ માટે પ્રીપેડ કૂપન સુધી બધું જ પૂરું પાડવામાં આવે છે. હકીકતમાં, મંદિર 914 મીટરની ઊંચાઈ પર છે અને ફક્ત પગપાળા જ પહોંચી શકાય છે.
સબરીમાલા ખાતે તહેવારો:
બીજી દંતકથા અનુસાર, પંડલમના રાજા રાજશેખરે અયપ્પાને પોતાના પુત્ર તરીકે દત્તક લીધા હતા. જોકે, ભગવાન અયપ્પા આનાથી નારાજ થયા અને મહેલ છોડીને ચાલ્યા ગયા. હજુ પણ એવી પરંપરા છે કે દર વર્ષે મકરસંક્રાંતિના દિવસે, પંડલમ મહેલમાંથી અયપ્પાના આભૂષણોને કાસ્કેટમાં લઈને એક ભવ્ય શોભાયાત્રા કાઢવામાં આવે છે. આ શોભાયાત્રા નેવું કિલોમીટરનું અંતર કાપે છે અને ત્રણ દિવસમાં સબરીમાલા પહોંચે છે. એવું કહેવાય છે કે આ દિવસે એક અનોખી ઘટના બને છે. ટેકરીના કાંતામાલા શિખર પર અસામાન્ય રીતે તેજસ્વી પ્રકાશ જોવા મળે છે.
15 નવેમ્બરે મંડલમ અને 14 જાન્યુઆરીએ મકરવિલાક્કુ એ સબરીમાલાના મુખ્ય તહેવારો છે. મંદિરના દરવાજા ફક્ત મલયાલમ કેલેન્ડરના પહેલા પાંચ દિવસ અને એપ્રિલમાં વિશુ મહિના દરમિયાન જ ખોલવામાં આવે છે. મંદિરમાં બધી જાતિના લોકોને પ્રવેશવાની મંજૂરી છે, પરંતુ દસથી પચાસ વર્ષની મહિલાઓને પ્રવેશવાની મનાઈ છે. સબરીમાલાના આ મંદિરનું સંચાલન હાલમાં ત્રાવણકોર દેવસ્વોમ બોર્ડ દ્વારા કરવામાં આવે છે.
18 પવિત્ર પગથિયાં
ચારે બાજુ ટેકરીઓથી ઘેરાયેલું, આ મંદિર કેરળની રાજધાની તિરુવનંતપુરમથી ૧૭૫ કિલોમીટર દૂર એક ટેકરી પર આવેલું છે. આ મંદિર સુધી પહોંચવા માટે, ૧૮ પવિત્ર પગથિયાં પાર કરવા પડે છે, જેનો અલગ અલગ અર્થ થાય છે. પહેલા પાંચ પગથિયાં માનવતાની પાંચ ઇન્દ્રિયો સાથે સંકળાયેલા છે. પછીના આઠ પગથિયાં માનવ લાગણીઓ સાથે સંકળાયેલા છે. પછીના ત્રણ પગથિયાં માનવ ગુણોનું પ્રતીક છે, અને છેલ્લા બે પગથિયાં જ્ઞાન અને અજ્ઞાનનું પ્રતીક છે.
ભક્તો પણ તેમના માથા પર એક પોટલી લઈને આવે છે. આ પોટલી નૈવેદ્ય (દેવતાને અર્પણ, જે પુજારીઓ પ્રસાદ તરીકે ઘરે લઈ જવા માટે આપે છે) થી ભરેલી હોય છે. એવું માનવામાં આવે છે કે જે કોઈ તુલસી અથવા રુદ્રાક્ષની માળા પહેરીને, ઉપવાસ કરીને અને માથા પર નૈવેદ્ય લઈને આવે છે તેની બધી ઇચ્છાઓ પૂર્ણ થાય છે.
મંદિર કેવી રીતે પહોંચવું?
*તિરુવનંતપુરમથી, સબરીમાલામાં પમ્પા બસ અથવા ખાનગી વાહન દ્વારા પહોંચી શકાય છે.
પમ્પાથી, જંગલમાંથી પાંચ કિલોમીટરનો ટ્રેક અને ૧,૫૩૫ ફૂટ ઊંચી ટેકરીઓ ચઢીને સબરીમાલા મંદિર તરફ દોરી જાય છે જ્યાં તમે અયપ્પાના દર્શન કરી શકો છો.
ટ્રેન દ્વારા આવતા મુસાફરો માટે, કોટ્ટાયમ અથવા ચેંગન્નુર રેલ્વે સ્ટેશન નજીકમાં છે. ત્યાંથી, પમ્પા સુધી ટ્રેનો લઈ શકાય છે.નજીકનું એરપોર્ટ તિરુવનંતપુરમ છે, જે સબરીમાલાથી થોડા કિલોમીટર દૂર છે.
