દિવાળીનું પૌરાણિક મહત્વ: જાણો શા માટે ઉજવાય છે દિવાળી ? ક્યારથી શરૂ થયો દિપોત્સવ ?

why is diwali celebrated

Importance of Diwali: દિવાળીનો પવિત્ર તહેવાર કારતક મહિનાની અમાવસ્યાના દિવસે ધામધૂમથી ઉજવવામાં આવે છે. આ દિવસે ધન અને સમૃદ્ધિની દેવી માતા લક્ષ્મી અને વિઘ્નહર્તા ભગવાન ગણેશજીની વિશેષ પૂજા-અર્ચના કરવામાં આવે છે. માન્યતા મુજબ, આ દિવસે ભગવાન રામ લંકા પર વિજય મેળવીને અયોધ્યા પરત ફર્યા હતા, જેની ખુશીમાં નગરજનોએ સમગ્ર અયોધ્યાને દીવાઓથી ઝળહળાવી દીધું હતું. આ તહેવાર પર ઘરને દીવા અને રંગોળીથી શણગારવામાં આવે છે, પરંતુ આ તહેવારની શરૂઆત પાછળ ઘણી મહત્વપૂર્ણ પૌરાણિક વાર્તાઓ જોડાયેલી છે.

શ્રી રામનો 14 વર્ષના વનવાસ પછી અયોધ્યા પ્રવેશ

રામાયણની કથા અનુસાર, જ્યારે ભગવાન શ્રી રામ લંકાપતિ રાવણનો વધ કરીને માતા સીતા અને ભાઈ લક્ષ્મણ સાથે ૧૪ વર્ષનો વનવાસ પૂર્ણ કરીને અયોધ્યા પરત ફર્યા, ત્યારે સમગ્ર નગરે તેમનું ભવ્ય સ્વાગત કર્યું હતું. અયોધ્યાવાસીઓએ પોતાના પ્રિય રાજાના આગમનની ખુશીમાં દરેક ઘર, ગલી અને ગામમાં દીવા પ્રગટાવ્યા હતા. ત્યારથી જ આ તહેવાર અંધકાર પર પ્રકાશ અને અધર્મ પર ધર્મના વિજયના પ્રતિક તરીકે ઉજવવામાં આવે છે.

ભગવાન શ્રી કૃષ્ણ દ્વારા નરકાસુરનો વધ

દિવાળી સાથે જોડાયેલી અન્ય એક કથા મુજબ, ભગવાન શ્રી કૃષ્ણે પોતાની પત્ની સત્યભામાની મદદથી અત્યાચારી રાક્ષસ નરકાસુરનો વધ કર્યો હતો. નરકાસુરને સ્ત્રીના હાથે જ મૃત્યુ પામવાનો શ્રાપ મળ્યો હતો. જે દિવસે તેનો વધ થયો તે કારતક મહિનાના કૃષ્ણ પક્ષની ચતુર્દશી (કાળી ચૌદશ) હતી. નરકાસુરના ત્રાસમાંથી મુક્તિ મળવાની ખુશીમાં લોકોએ દીપોત્સવ મનાવ્યો હતો અને તેના બીજા દિવસે દિવાળી ઉજવવામાં આવી હતી.

13  વર્ષના વનવાસ બાદ પાંડવોનું પુનરાગમન

મહાભારતના સમયગાળા દરમિયાન, કૌરવોએ શકુની મામાની મદદથી કપટથી શતરંજની રમતમાં પાંડવોને હરાવીને તેમનું રાજ્ય છીનવી લીધું હતું અને તેમને 13 વર્ષ માટે વનવાસ જવાની ફરજ પાડી હતી. કારતક મહિનાની અમાવસ્યાના દિવસે જ પાંચેય પાંડવો (યુધિષ્ઠિર, ભીમ, અર્જુન, નકુલ અને સહદેવ) પોતાનો વનવાસ પૂર્ણ કરીને રાજ્યમાં પરત ફર્યા હતા. પ્રજાએ તેમના સ્વાગતમાં સમગ્ર રાજ્યમાં દીપમાળા પ્રગટાવી હતી, ત્યારથી પણ આ દિવસે દિવાળી ઉજવવાની પરંપરા ચાલી આવે છે.

 સમુદ્ર મંથનમાંથી દેવી લક્ષ્મીનું પ્રાગટ્ય

પૌરાણિક કથાઓ અનુસાર, દિવાળીના દિવસે જ સમુદ્ર મંથન દરમિયાન ધન અને વૈભવના દેવી માતા લક્ષ્મીજીનું પ્રાગટ્ય થયું હતું. આ કારણોસર દિવાળીના પવિત્ર દિવસે ઘરમાં દીવા પ્રગટાવવાની સાથે માતા લક્ષ્મીની પૂજા કરવાનું વિશેષ મહાત્મ્ય છે, જેથી ઘરમાં સુખ, શાંતિ અને સમૃદ્ધિનો વાસ રહે.

શીખ ગુરુ હરગોવિંદ સિંહજીનો મુક્તિ પર્વ

દિવાળીનો સંબંધ સનાતન પરંપરા ઉપરાંત શીખ ઇતિહાસ સાથે પણ જોડાયેલો છે. મુઘલ બાદશાહ જહાંગીરે શીખોના છઠ્ઠા ગુરુ હરગોવિંદ સિંહજી સહિત ૫૨ રાજાઓને ગ્વાલિયરના કિલ્લામાં કેદ કર્યા હતા. જ્યારે ગુરુજી કેદમાંથી મુક્ત થયા, ત્યારે તેમણે પોતાના કૌશલ્યથી તમામ ૫૨ રાજાઓને પણ મુક્ત કરાવ્યા હતા. આ મહાન કાર્યની ખુશીમાં શીખ સમુદાય દ્વારા આ દિવસને 'બંધી છોડ દિવસ' તરીકે ખૂબ જ ઉત્સાહપૂર્વક ઉજવવામાં આવે છે.

સમ્રાટ વિક્રમાદિત્યનો રાજ્યાભિષેક અને નવું વર્ષ

પ્રાચીન ભારતના મહાન, આદર્શ અને પરાક્રમી રાજા વિક્રમાદિત્યનો રાજ્યાભિષેક પણ કારતક મહિનાની અમાવસ્યાના દિવસે જ થયો હતો. તેઓ પોતાની ઉદારતા, ન્યાય અને શૌર્ય માટે જાણીતા હતા. આ ઐતિહાસિક ઘટનાને કારણે ગુજરાતી સમુદાયમાં દિવાળીના બીજા દિવસથી નવા વર્ષની શરૂઆત થાય છે, જેને 'વિક્રમ સંવત' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

માં કાલીનું શાંત સ્વરૂપ અને પૂજન

એક કથા મુજબ, રાક્ષસોનો સંહાર કરવા માટે માતા પાર્વતીએ મહાકાળીનું અત્યંત ઉગ્ર સ્વરૂપ ધારણ કર્યું હતું. રાક્ષસોના વધ પછી પણ તેમનો ક્રોધ શાંત ન થતાં, ભગવાન શિવે પોતે તેમના ચરણોમાં શયન કર્યું હતું. શિવજીના સ્પર્શથી મહાકાળીનો ક્રોધ શાંત થયો હતો. તેમના આ શાંત અને કલ્યાણકારી સ્વરૂપ (લક્ષ્મીજી)ની યાદમાં આ રાત્રે પૂજા કરવાની પરંપરા શરૂ થઈ, જ્યારે બંગાળ અને અન્ય વિસ્તારોમાં આ રાત્રે માં કાલીના ઉગ્ર સ્વરૂપની પણ વિશેષ આરાધના કરવામાં આવે છે.