purushottam maas katha adhyay

સૂત પુરાણી બોલ્યા : ‘ ‘ હે મુનિશ્રેષ્ઠો ! ભગવાન વિષ્ણુ અને ભગવાન શ્રીકૃષ્ણનો સંવાદ સાંભળીને અતિ હર્ષિત થયેલા નારદે ભગવાન નારાયણને પૂછ્યું : “ ભગવાન વિષ્ણુ પુરુષોત્તમ માસને વૈકુંઠમાં લઈને આવ્યા , તે પછી શું બન્યું તે કહો . ઉપરાંત અર્જુન – કૃષ્ણની કથા પણ જણાવો . કેમકે અર્જુન – કૃષ્ણની કથા લોકોને હિતકારક છે . ’ ’ ભગવાન નારાયણે જણાવ્યું : “ હે નારદ , ભગવાન વિષ્ણુએ પુરુષોત્તમ માસને પોતાને ત્યાં વસાવ્યો , તેથી તે પ્રસન્ન થયો , સાથે સાથે ભગવાન વિષ્ણુને પણ સંતોષ થયો . હે નારદ , હવે શ્રીકૃષ્ણ અને પાંડવો વચ્ચે કામ્યક વનમાં શું બને છે તે તને કહું છું . ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ યુધિષ્ઠિરને ઉદ્દેશીને બોલ્યા :

‘ હે ધર્મરાજા , તમે પાંચ ભાઈઓ અને દ્રૌપદી રાજપાટ ત્યજીને જંગલમાં ભટકો છો , ને પારાવાર દુઃખ વેઠી રહ્યાં છો . આ દુ : ખમાંથી મુક્ત થવા માટે તમારે પુરુષોત્તમ માસનું વ્રત કરવું જોઈએ . તમે તમારા શત્રુઓના ભયથી આ વ્રત ભૂલી ગયા હશો , તેમાં તમારો દોષ નથી . પોતાના ભાગ્યને આધારે માનવીને વેઠવું પડે છે . તમારા દુઃખનું બીજું પણ એક કારણ છે . દ્રૌપદી પૂર્વજન્મમાં મેઘાવી ઋષિની પુત્રી હતી . તેને ઘણા લાડકોડમાં ઉછેરવામાં આવી હતી . રૂપગુણમાં તે અજોડ હતી . બધી કલાઓમાં તે પારંગત હતી . એક સમયે પડોશમાં રહેતી પોતાની સખીને પોતાના બાળકને રમાડતી જોઈ , એને પણ સંતાન – સુખની ઇચ્છા જાગી . વિવાહયોગ્ય થઈ ચૂકી હતી , છતાં તેનો વિવાહ થયો નહોતો . તે થયું કે જો માતા જીવતી હોત તો પોતાને ક્યારની પરણાવી દીધ હોત . પિતા આ બાબત પ્રત્યે કેમ ઉદાસીન છે તે મને સમજાતું નથી . એક બાજુ ઋષિકન્યા મેઘાવતી આવી ચિંતા કરી રહી હતી , ત્યારે બીજી બાજુ મેઘાવી ઋષિ પુત્રીના વિવાહ કરવાની ચિંતામાં જ હતા . યોગ્ય મૂરતિયો નજરે ન પડતાં તેઓ વરની શોધમાં બહાર નીકળી પડ્યા . અનેક સ્થળે ઘૂમવાથી મેઘાવી ઋષિ માંદા પડી ગયા .

મહામુસીબતે તે પોતાને આશ્રમે પાછા ફર્યા . તેમનાથી ઊઠી – બેસી શકાતું નહોતું . તે બેભાન અવસ્થામાં પડી રહેતા હતા , દશા જોઈ મેઘાવતી મૂંઝાઈ ગઈ . મેઘાવી ઋષિ ભાનમાં આવતાં તેમણે પ્રભુને પ્રાર્થના કરી કે , ‘ હૈ દીનાનાથ , હે રાધારમણ , હે રાસેશ્વર , હે રાધાપતિ , હે ગોવિંદ , સંસારસમુદ્રમાં ડૂબી રહેલ મારું આપ રક્ષણ કરો . આપની કૃષ્ણ વગર મારું દુઃખ દૂર થઈ શકે તેમ નથી . આપ મારા નિરાધારના આધાર છો . આપને હું નમસ્કાર કરું છું ! ’ પિતાની મેઘાવી ઋષિની આવી સ્તુતિ સાંબળી વિષ્ણુલોકમાંથી ભગવાનના દૂતો તેમની પાસે આવ્યા અને તેમનો આત્મા પ્રભુનો ચરણકમળમાં પહોંચાડ્યો . આ બાજુ આશ્રમમાં પિતાના મૃત્યુથી મેઘાવતી કલ્પાંત કરી રહી હતી . મૈઘાવતીએ પિતાના શબને પોતાના ખોળામાં રાખ્યું અને રડતાં રડતાં બોલવા લાગી : “ હું પિતા , આપ મને નોંધારી મૂકીને ચાલ્યા ગયા . મારે માતા , બહેન , ભાઈ બીજું કોઈ સગું નથી .

મને કોને આશ્રયે છોડીને ચાલ્યા રીતે રહી અને જીવી શકીશ ? ’ ’ ગયા ? મારી સારસંભાળ કોણ લેશે ? ‘ આ જગલમાં હું એકલી કેવી મેઘાવતીનું આવું આક્રંદ સાંભળી આજુબાજુમાં રહેલા ઋષિમુનિઓ દોડી આવ્યા . તેમણે મેઘાવતીને આશ્વાસન આપ્યું અને મૃત્યુ પામેલ મેઘાવીના દેહને અગ્નિદાહ કર્યો . આ પછી મેધાવતીએ પિતાની પાછળ યોગ્ય શ્રાદ્ધ , તર્પણ , દાન વગેરે કર્યું . તે આશ્રમમાં એકલી રહી , જેમ ગાય વિનાનું વાછરડું તરફડે તેમ

આશ્રયવિહોણી તે તરફડવા લાગી . સમય વીતતાં તેનું દુ : ખ ધીમે ધીમે વિસારે પડવા લાગ્યું .

‘ શ્રીબૃહશારદીયપુરાણ’ના પુરુષોત્તમ માહાત્મ્યનો ‘ મુનિ મેઘાવી ’ નામનો આઠમો અધ્યાય સંપૂર્ણ ,

પુરુષોત્તમ માસ (અધિક માસ) ની કથાના આઠમા અધ્યાયમાં ભગવાન નારાયણ અને દેવર્ષિ નારદ વચ્ચેનો પવિત્ર સંવાદ આગળ વધે છે. નારદજી ભગવાન નારાયણને વિનંતી કરે છે કે, "હે પ્રભુ! આપની કૃપાથી મેં પુરુષોત્તમ માસનું મહત્ત્વ અને ભગવાન પુરુષોત્તમની મહિમા વિશે સાંભળ્યું. હવે મને કૃપા કરીને એ જણાવો કે ભૂતકાળમાં કયા મનુષ્યોએ આ વ્રતનું પાલન કર્યું હતું અને તેમને કેવું ફળ પ્રાપ્ત થયું હતું? આ વ્રતની વિધિ અને તેની પાછળની પૌરાણિક કથા શું છે તે મને વિગતવાર કહો."

નારદજીની જિજ્ઞાસા જોઈને ભગવાન નારાયણ પ્રસન્ન થાય છે અને એક અત્યંત સુંદર પૌરાણિક કથાનો પ્રારંભ કરે છે. ભગવાન કહે છે કે, હે નારદ! પ્રાચીન કાળમાં સૌરાષ્ટ્ર દેશમાં (અથવા મગધ દેશમાં, વિવિધ પાઠભેદ અનુસાર) એક અત્યંત સદાચારી, વેદ-વેદાંગના જ્ઞાતા અને પરમ ધાર્મિક બ્રાહ્મણ રહેતા હતા, જેમનું નામ હતું સુદેવ. સુદેવ બ્રાહ્મણ સદા સત્ય બોલનારા, અતિથિ સત્કાર કરનારા અને નિયમિત અગ્નિહોત્ર કરનારા પવિત્ર પુરુષ હતા. તેમની પત્નીનું નામ ગૌતમી હતું, જે પતિવ્રતા અને ગુણવાન સ્ત્રી હતી.

સુદેવ અને ગૌતમી પાસે ધન-ધાન્ય, સુખ-સમૃદ્ધિ અને સમાજમાં માન-સન્માન બધું જ હતું. પરંતુ તેમના જીવનમાં એક બહુ મોટું દુઃખ હતું – તેઓ નિઃસંતાન હતા. લગ્નના ઘણા વર્ષો વીતી ગયા હોવા છતાં તેમના ઘરે કોઈ સંતાનનો જન્મ થયો ન હતો. પુત્ર ન હોવાને કારણે સુદેવ બ્રાહ્મણ રાત-દિવસ ચિંતામાં ડૂબેલા રહેતા હતા. તેઓ વિચારતા કે પુત્ર વિના પિતૃઓનો ઉદ્ધાર કેવી રીતે થશે અને મૃત્યુ પછી તેમને પિંડદાન કોણ આપશે? સંતાનહીન જીવન તેમને એક શાપ જેવું લાગતું હતું.

આ માનસિક પીડાથી કંટાળીને એક દિવસ સુદેવ બ્રાહ્મણે સંસારનો ત્યાગ કરવાનો અને વનમાં જઈને તપસ્યા કરવાનો નિર્ણય કર્યો. તેઓ પોતાની પત્ની ગૌતમીને સાથે લઈને ઘનઘોર જંગલમાં ચાલ્યા ગયા. વનમાં જઈને સુદેવે પુત્ર પ્રાપ્તિની તીવ્ર ઈચ્છા સાથે કઠોર તપશ્ચર્યા શરૂ કરી. તેઓએ અન્ન-જળનો ત્યાગ કરીને, માત્ર વાયુનું ભક્ષણ કરીને વર્ષો સુધી ભગવાનની આરાધના કરી, પરંતુ છતાંય તેમનો મનોરથ પૂર્ણ ન થયો. એક દિવસ હતાશા અને કષ્ટના કારણે સુદેવ મૂર્છિત થઈને ઢળી પડ્યા.

બરાબર એ જ સમયે, તે વનમાંથી દેવર્ષિ નારદજી (અથવા કેટલાક ગ્રંથો મુજબ શુકદેવજી) નું આગમન થાય છે. તે મહાત્મા બ્રાહ્મણ દંપતીની આવી દયનીય સ્થિતિ જોઈને દયાથી પીગળી જાય છે. તેઓ સુદેવને મૂર્છામાંથી જગાડે છે અને તેમની ચિંતાનું કારણ પૂછે છે. સુદેવ રડતા રડતા મહાત્માના ચરણોમાં પડી જાય છે અને પોતાનું નિઃસંતાન હોવાનું દુઃખ કહી સંભળાવે છે. મહાત્મા પોતાના દિવ્ય જ્ઞાનથી સુદેવનું પ્રારબ્ધ (ભાગ્ય) જુએ છે અને કહે છે કે, "હે બ્રાહ્મણ! તારા નસીબમાં આ જન્મમાં તો શું, આગામી સાત જન્મો સુધી કોઈ પુત્રયોગ નથી." આ સાંભળીને સુદેવ બ્રાહ્મણ વ્યાકુળ થઈ જાય છે અને પથ્થર પર માથું પછાડીને પોતાના પ્રાણ ત્યાગવાનો પ્રયત્ન કરે છે.

સંત પુરુષ બ્રાહ્મણને આત્મહત્યાના પાપમાંથી બચાવવા માટે તેમને એક અચૂક ઉપાય બતાવે છે. તેઓ કહે છે કે, "હે સુદેવ! તું ધીરજ ધર. પ્રારબ્ધના લેખને જો કોઈ બદલી શકતું હોય, તો તે માત્ર ભગવાન પુરુષોત્તમ (શ્રી હરિ) જ છે. જો તું અને તારી પત્ની શ્રદ્ધાપૂર્વક આગામી પુરુષોત્તમ માસનું વ્રત, નિયમોનું પાલન અને દાન-પુણ્ય કરશો, તો ભગવાન પુરુષોત્તમ પ્રસન્ન થઈને તારા ભાગ્યની રેખાઓ બદલી નાખશે અને તને પવિત્ર સંતાનની પ્રાપ્તિ કરાવશે." આ આશ્વાસન સાથે આઠમો અધ્યાય અહીં પૂર્ણ થાય છે, અને સુદેવ બ્રાહ્મણના વ્રતનો સંકલ્પ નવમા અધ્યાય તરફ આગળ વધે છે.

ઇતિ શ્રી પુરુષોત્તમ માસ માહાત્મ્ય, આઠમો અધ્યાય સંપૂર્ણ.