પ્રજાસત્તાક દિન પર નાગરિક બનવાનો અર્થ જાણો

રમેશચંદ્ર લાહોટી

(સુપ્રીમ કોર્ટના ભૂતપૂર્વ મુખ્ય ન્યાયાધીશ)

ભારતના લોકોએ ભારતને સંપૂર્ણ સાર્વભૌમ લોકશાહી પ્રજાસત્તાક બનાવવા માટે બંધારણ અપનાવ્યું, અમલ કર્યું અને સમર્પણ કર્યું. ભારતના લોકોએ આ લોકશાહી પ્રજાસત્તાક અને બંધારણમાંથી અપેક્ષા રાખી છે કે તે ભારતના તમામ નાગરિકોને ન્યાય, અભિવ્યક્તિ, સ્વતંત્રતા અને સમાનતા લાવશે અને બંધુત્વ વધારશે.

ન્યાયની વિભાવના સામાજિક, આર્થિક અને રાજકીય ન્યાયની રેખાને સમાવે છે. બંધુત્વનો ઉદ્દેશ વ્યક્તિની ગૌરવ અને રાષ્ટ્રની એકતા સુનિશ્ચિત કરવાનો છે. લોકશાહીની કહેલી ખ્યાલ બંધારણની પ્રસ્તાવનાથી પડઘાય છે, જે વિશ્વનું સૌથી મોટું બંધારણ છે અને તે એક મૂલ્યવાન દસ્તાવેજ છે. સ્વતંત્ર ભારત તરીકે, આ દેશના તે થોડા લોકોનું સ્વપ્ન સાકાર થયું છે, જેના માટે લક્ષ્ય લોકોએ તેમના જીવનને ઉત્સર્જન કર્યું, લાકડીઓ, ગોળીઓ ખવડાવવું, જેલમાં જેલની ચકરડી અને કોલું ખાવું, અને કેટલાએ બલિદાન આપ્યું છે.

આ તે સ્વપ્ન છે જે અશફાક ઉલ્લાહ ખાન જેવા શહીદોએ કહ્યું હતું -

કયારેક તે દિવસ પણ આવશે

તમે ક્યારે તમારું રહસ્ય જોશો?

મારી પોતાની જમીન ક્યારે આવશે

જ્યારે આપણે મારું હૃદય રાખશું

શું આ સ્વપ્ન સાકાર થઈ શકે છે? શું ભારતના દરેક નાગરિકને સામાજિક, આર્થિક અને રાજકીય ન્યાય મળ્યો છે? શું દરેક ભારતીયને આઝાદી છે કે જેમાં તે પોતાના વિચાર, અભિવ્યક્તિ, માન્યતા, ધર્મ અને ઉપાસનાનો મુક્તપણે ઉપયોગ કરી શકે? શું ભારતના નાગરિકોમાં આવી બંધુત્વનો ઉદભવ થયો છે, જેમાં દરેક વ્યક્તિનું ગૌરવ સ્થાપિત થાય છે અને રાષ્ટ્રની એકતા અને અખંડિતતા સુનિશ્ચિત થાય છે.

આદર્શ કલ્યાણકારી રાજ્ય પ્રણાલીનો લક્ષ્ય એ હોવો જોઈએ કે રાજ્યના દરેક વ્યક્તિની ઓછામાં ઓછી આવશ્યકતાઓ જેવી કે બ્રેડ, કપડાં અને મકાનો પૂરા થાય, જીવનધોરણ ધીરે ધીરે વધે, લોકોને ખાનગી વેપાર અને વ્યવસાયની સ્વતંત્રતા મળે અને માત્ર શાસન યોગ્ય એકત્રિત થાય. ન્યાય સિસ્ટમ માટે કર. સરકારે પોતે જ કોઈ ધંધો કરવો જોઈએ જ્યાં ખાનગી ક્ષેત્ર નિષ્ફળ ગયું હોય, નહીં તો ભ્રષ્ટાચાર વધશે.

કલ્યાણકારી રાજ્યમાં આદર્શ નાગરિકો બનાવવું એ શાસનની પણ જવાબદારી છે, સત્તામાં છે તે લોકોની જવાબદારી, જેને લોકોએ તેમના પ્રતિનિધિ તરીકે પસંદ કર્યા છે, તેમનું લક્ષ્ય. આ પરિવર્તન માટે શિક્ષણ અને પાત્ર માધ્યમ છે. વિદેશી શાસકો જે શિક્ષણ પદ્ધતિનો ઉપયોગ ભારતીયોને તેમના હેતુ અથવા સ્વાર્થ માટે સેવા આપવા માટે કરતા હતા, તે હવે અસંગત છે.

નવી શિક્ષણ પ્રણાલીનો ઉદ્દેશ દેશવાસીઓનું પાત્ર નિર્માણ અને તેમને સ્વનિર્ભર બનાવવા તરફ હોવું જોઈએ. સમાન શિક્ષણ સ્વતંત્ર દેશ માટે સંબંધિત હશે, જે વ્યક્તિમાં રહેલા આંતરિક ગુણો અને સંભવિતને જાગૃત કરે છે અને તેને મજબૂત બનાવે છે. કલ્યાણકારી રાજ્યમાં શાસકોનો હેતુ માત્ર શાસન કરવાનો નથી. ચૂંટાયેલા શાસકોએ ભૂલવું ન જોઈએ કે તેઓ દેશવાસીઓ માટે જવાબદાર છે અને સ્વતંત્ર દેશમાં મતદારો શાસકોના શાસક છે. સાર્વભૌમત્વના અવયવો (વિધાનસભા, કારોબારી અને ન્યાયતંત્ર) એ ભૂલવું ન જોઈએ કે તે બધાએ દેશવાસીઓની સેવા કરવાનું અને તેમના દ્વારા લેવામાં આવેલ દરેક પગલા અને લેવાયેલા નિર્ણયથી દેશવાસીઓના ઉત્થાન માટે માર્ગ મોકળો કરવો જોઇએ. નાગરિકોએ એ પણ ભૂલવું ન જોઈએ કે તેઓ હવે વિદેશી શક્તિ સાથે સંઘર્ષ કરી રહ્યા નથી, પરંતુ તેઓએ તેમના દ્વારા ચૂંટાયેલા લોકો સાથે સહકાર આપીને પોતાનો હાથ મજબૂત બનાવવો પડશે જેથી તેઓ દેશની રક્ષા કરી શકે અને દેશવાસીઓની સેવા કરવા માટે સતત ઉર્જા મેળવી શકે.

બંધારણના લેખકો દૂરદર્શી હતા. બંધારણના પાઠમાં મૂળભૂત અધિકારોનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો, પરંતુ નાગરિકોની મૂળ ફરજોની પણ અવગણના કરવી જોઈએ, ક્યાંનું ધ્યાન ન હતું અથવા જરૂરી ન માનવામાં આવે. કદાચ તેમણે વિચાર્યું હતું કે ભારતના લોકો અને તેમનામાંથી ચૂંટાયેલા તેમના નેતાઓ ભારતીય રહેશે, પરંતુ આ ખ્યાલ ગેરમાર્ગે દોરી નીકળ્યો. લગભગ અઢી મહિના પછી, બંધારણમાં 42 મા સુધારા દ્વારા ભાગ 4 ક  એ, કલમ 51 ક એનો સમાવેશ કરવો પડ્યો, જેમાં સ્વતંત્ર ભારતના નાગરિકોની મૂળભૂત ફરજોનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે.

આર્ટિકલ 51 A એ સ્વતંત્ર દેશના દરેક નાગરિકની આચારસંહિતા છે. આ પાઠને માધ્યમિક સ્તર સુધીના શિક્ષણના અભ્યાસક્રમમાં શામેલ થવો જોઈએ અને ઉચ્ચ અને ઉચ્ચતર માધ્યમિક સ્તરે આ દરેક ફરજો અંગે થોડીક ગંભીર વિચારસરણી કૉલેજના શિક્ષણનો આવશ્યક ભાગ હોવી જોઈએ.

કોઈ પણ દેશએ તેના આધારથી બહાર નીકળવું જોઈએ નહીં. આપણા પોતાના સાંસ્કૃતિક મૂલ્યો અને આપણા પોતાના મહાન માણસોની જીવન કથાઓ આધુનિકતામાં અવરોધ નથી. સ્વામી વિવેકાનંદના કહેવા પ્રમાણે, 'વાઇબ્રેન્ટ ભારત માટે, આપણે આપણા ઋષિઓએ બતાવેલા માર્ગે ચાલવું પડશે અને સદીઓની ગુલામીના પરિણામ રૂપે આપણી જડતાને જડમૂળથી કાઢી નાખવી પડશે. આપણે પોતાની ભાવના પ્રમાણે આપણા પોતાના માર્ગ દ્વારા આગળ વધવું જોઈએ. દરેક રાષ્ટ્રના જીવનમાં એક મુખ્ય પ્રવાહ છે, તે છે ભારતમાં ધર્મ. વર્તમાન ભારતીય વિચારમાં કેટલાક પરિવર્તન જરૂરી છે. સેક્યુલર નિયમ ધર્મનિરપેક્ષ નથી. ધર્મનો વિરોધ ન કરો પરંતુ તમામ ધર્મોમાં સુમેળ સ્થાપિત કરીને તમામ ધર્મોના મૂળભૂત સાર સાથે સુમેળ સ્થાપિત કરો, દરેક ભારતીયના વ્યક્તિત્વને સુંદર બનાવો, આ શાસનની નીતિ હોવી જોઈએ. શિક્ષણમાં ધરમૂળથી પરિવર્તન લાવવાની જરૂર છે. નાગરિકોએ તેમના અધિકારને જ નહીં પરંતુ ફરજોના સ્રાવને પણ પ્રાથમિકતા આપવી જોઈએ.

કલ્યાણકારી રાજ્યમાં આદર્શ નાગરિકો બનાવવું એ શાસનની પણ જવાબદારી છે, સત્તામાં છે તે લોકોની જવાબદારી, જેને લોકોએ તેમના પ્રતિનિધિ તરીકે પસંદ કર્યા છે, તેમનું લક્ષ્ય. આ પરિવર્તન માટે શિક્ષણ અને પાત્ર માધ્યમ છે. વિદેશી શાસકો જે શિક્ષણ પદ્ધતિનો ઉપયોગ ભારતીયોને તેમના હેતુ અથવા સ્વાર્થ માટે સેવા આપવા માટે કરતા હતા, તે હવે અસંગત છે.

નવી શિક્ષણ પ્રણાલીનો ઉદ્દેશ દેશવાસીઓનું પાત્ર નિર્માણ અને તેમને સ્વનિર્ભર બનાવવા તરફ હોવું જોઈએ. સમાન શિક્ષણ સ્વતંત્ર દેશ માટે સંબંધિત હશે, જે વ્યક્તિમાં રહેલા આંતરિક ગુણો અને સંભવિતને જાગૃત કરે છે અને તેને મજબૂત બનાવે છે. કલ્યાણકારી રાજ્યમાં શાસકોનો હેતુ માત્ર શાસન કરવાનો નથી. ચૂંટાયેલા શાસકોએ ભૂલવું ન જોઈએ કે તેઓ દેશવાસીઓ માટે જવાબદાર છે અને સ્વતંત્ર દેશમાં મતદારો શાસકોના શાસક છે. સાર્વભૌમત્વના અવયવો (વિધાનસભા, કારોબારી અને ન્યાયતંત્ર) એ ભૂલવું ન જોઈએ કે તે બધાએ દેશવાસીઓની સેવા કરવાનું અને તેમના દ્વારા લેવામાં આવેલ દરેક પગલા અને લેવાયેલા નિર્ણયથી દેશવાસીઓના ઉત્થાન માટે માર્ગ મોકળો કરવો જોઇએ. નાગરિકોએ એ પણ ભૂલવું ન જોઈએ કે તેઓ હવે વિદેશી શક્તિ સાથે સંઘર્ષ કરી રહ્યા નથી, પરંતુ તેઓએ તેમના દ્વારા ચૂંટાયેલા લોકો સાથે સહકાર આપીને પોતાનો હાથ મજબૂત બનાવવો પડશે જેથી તેઓ દેશની રક્ષા કરી શકે અને દેશવાસીઓની સેવા કરવા માટે સતત ઉર્જા મેળવી શકે.