ગુજરાતનું આ અનોખું ગામ જ્યાં નથી આવતું વીજળીનું બિલ! જાણો મોઢેરાના 'ઝીરો વીજળી બિલ મોડેલ' પાછળનું અસલી કારણ

Zero Electricity Bill Village

ભારતના અનેક ગામોમાં હવે લોકો માસિક વીજળી બિલની ચિંતા કર્યા વિના આરામથી રહી રહ્યા છે. જ્યાં એકતરફ દેશના મોટા શહેરોમાં વીજળીના ભાવ સતત વધી રહ્યા છે અને લોકો મોંઘા બિલથી પરેશાન છે, ત્યાં બીજી તરફ દેશના કેટલાક ખાસ ગામોએ મોટા પાયે સોલર પાવર સિસ્ટમ, સ્માર્ટ ગ્રીડ અને એડવાન્સ્ડ બેટરી સ્ટોરેજ ટેકનોલોજી અપનાવી લીધી છે. આ આધુનિક ટેકનોલોજીના સમન્વય દ્વારા આ ગામોએ લગભગ સંપૂર્ણપણે ઉર્જા ક્ષેત્રે આત્મનિર્ભરતા મેળવીને એક નવો ઈતિહાસ રચ્યો છે.

ગુજરાતનું મોઢેરા ગામ અને ત્રિ-સ્તરીય ઉર્જા સિસ્ટમ

આ યાદીમાં સૌથી મોખરે ગુજરાતનું વિશ્વપ્રસિદ્ધ મોઢેરા ગામ આવે છે. મોઢેરામાં ઊભું કરાયેલું 'ઝીરો વીજળી બિલ મોડેલ' માત્ર ઘરોની છત પર સોલર પેનલ લગાવીને સીમિત રાખવામાં આવ્યું નથી. તેના બદલે, સમગ્ર ગામમાં ચોવીસ કલાક કોઈ પણ અડચણ વિના વીજળીનો પુરવઠો સુનિશ્ચિત કરવા માટે એક વિશાળ ત્રિ-સ્તરીય ઉર્જા સિસ્ટમ (Three-tier Energy System) વિકસાવવામાં આવી છે, જે આખા પ્રોજેક્ટનો મુખ્ય આધાર સ્તંભ છે.

સુજ્જનપુરનો વિશાળ ગ્રાઉન્ડ-માઉન્ટેડ સોલર પાવર પ્લાન્ટ

ગામની વીજ જરૂરિયાતોને પહોંચી વળવા માટે મોઢેરાથી આશરે 3  કિલોમીટર દૂર આવેલા સુજ્જનપુર ગામમાં એક મોટો પ્લાન્ટ સ્થાપવામાં આવ્યો છે. અહીં લગભગ 12  હેક્ટર જેટલી વિશાળ જમીન પર 6 મેગાવોટની ક્ષમતા ધરાવતો ગ્રાઉન્ડ-માઉન્ટેડ સોલર પાવર પ્લાન્ટ તૈયાર કરવામાં આવ્યો છે. દિવસના સમયે આ સોલર પાવર પ્લાન્ટમાંથી જબરદસ્ત ઉર્જા પેદા થાય છે, જે મોઢેરા ગામની મોટાભાગની વીજળીની જરૂરિયાતોને ખૂબ જ સરળતાથી પૂરી કરે છે.

રાત્રિના સમયે અંધારું દૂર રાખતી આધુનિક બેટરી સ્ટોરેજ સિસ્ટમ

આ અદભુત પ્રોજેક્ટની સૌથી મોટી ખાસિયત એ છે કે તેમાં 15  મેગાવોટની અત્યાધુનિક બેટરી એનર્જી સ્ટોરેજ સિસ્ટમ (BESS) નો પણ સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે. આ સિસ્ટમ દિવસ દરમિયાન સોલર પેનલો દ્વારા પેદા થયેલી વધારાની સોલર એનર્જીને પોતાની અંદર સુરક્ષિત રીતે સ્ટોર કરી લે છે. ત્યારબાદ, રાત્રિના સમયે જ્યારે સૂરજ આથમી જાય છે, ત્યારે આખું ગામ આપોઆપ બેટરી પાવર પર શિફ્ટ થઈ જાય છે, જેથી રાત્રે પણ કોઈ અડચણ વિના મફત વીજળી મળતી રહે છે.

 સ્માર્ટ મીટર ટેકનોલોજી અને ગ્રીડમાં વીજળીની વાપસી

મોઢેરા ગામના 1600  થી વધુ ઘરોમાં પરંપરાગત જૂના વીજ મીટરને બદલે ડિજિટલ સ્માર્ટ મીટર લગાવવામાં આવ્યા હતા. આ સ્માર્ટ સિસ્ટમ સતત એ વાત પર બારીકાઈથી નજર રાખે છે કે કયું ઘર કેટલી વીજળી વાપરે છે. આ સાથે જ, ઘરોની છત પર લાગેલી સોલર પેનલ દ્વારા વપરાશ કરતાં વધુ પેદા થયેલી જે સોલર એનર્જી પાછી પાવર ગ્રીડમાં મોકલવામાં આવે છે, તેનો હિસાબ પણ આ મીટર રાખે છે. આ ભવ્ય પ્રોજેક્ટ પાછળ 65  કરોડથી વધુનો ખર્ચ થયો હતો, જેને ભારત સરકાર અને ગુજરાત સરકાર દ્વારા 50:50  ની ભાગીદારીમાં ફાઇનાન્સ કરવામાં આવ્યો હતો.

નવીકરણીય ઉર્જા અને જળ વ્યવસ્થાપનનું અન્ય એક મોડેલ

આ સિવાય દેશમાં અન્ય એક એવું જાણીતું ગામ પણ છે જે તેના જળ સંરક્ષણ, કૃષિ સુધારા અને નવીકરણીય ઉર્જાના સફળ મોડેલને કારણે અવારનવાર ભારતના સૌથી ધનિક ગામોમાં સ્થાન પામે છે. માત્ર ટેકનોલોજી પર નિર્ભર રહેવાને બદલે, આ ગામે કાર્યક્ષમ જળ વ્યવસ્થાપન પર વિશેષ ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું છે. ત્યાં શેરડી જેવા વધુ પાણીની જરૂરિયાતવાળા પાકોની ખેતી પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો, જેના કારણે સિંચાઈ પાછળ થતો વીજળીનો મોટો વપરાશ આપોઆપ ઘટી ગયો અને ઉર્જાની મોટી બચત થઈ શકી.

આ સાથે જ,  નવીકરણીય ઉર્જાના સફળ મોડેલોથી પ્રેરિત થઈને ઘણા રાજ્યો હવે પોતાના સોલર પાવર ગામો વિકસાવી રહ્યા છે. સતારા જિલ્લાનું માન્યાચીવાડી મહારાષ્ટ્રનું પ્રથમ સંપૂર્ણ સોલર પાવર ગામ બની ગયું છે. અહીં ઘરો અને ખેડૂતો બંનેએ કાં તો ઘણું ઓછું અથવા બિલકુલ વીજળીનું બિલ ભરવું પડતું નથી.